Ο Τσέλαν δεν αναφέρεται στον ιουδαϊσμό όπως μία γραφική ιδιαιτερότητα ή ένα οικογενειακό έθιμο. Χωρίς αμφιβολία το Πάθος του Ισραήλ υπό τον Χίτλερ – θέμα είκοσι σελίδων του Στρέττο μέσα στο Στρέττο, θρήνος των θρήνων, αξιοθαύμαστα μεταφρασμένο από τον Ζαν Ντεβ – είχε, στα μάτια του ποιητή, μια πολύ μικρή σημασία για την ανθρωπότητα, της οποίας ο ιουδαϊσμός είναι μία πιθανότητα – ή μία αδυνατότητα – οριακή, ρήξη της αφέλειας του κήρυκα, του αγγελιαφόρου ή του ποιμένα του Είναι. Διάνοιξη του κόσμου που προσφέρει όχι μια διαμονή, αλλά, για να περάσει η νύχτα, πέτρες τις οποίες χτυπάει το μπαστούνι του περιπλανώμενου αντηχώντας σε μια μεταλλική γλώσσα. Αυπνία στο κρεβάτι του Είναι, αδυνατότητα να κουρνιάσω για να ξεχαστώ. Εκτοπισμός έξω από τη κοσμικότητα του κόσμου, γύμνια αυτού που δανείζεται όλα όσα κατέχει· αναισθησία στη φύση... γιατί ο εβραίος, το ξέρεις καλά, τι κατέχει που του ανήκει αληθινά, που δεν είναι δανεικό, δανεισμένο, που δεν επιστρέφεται ποτέ στον κάτοχό του... Πάλι στο βουνό λοιπόν ανάμεσα στο κρίνο και τη καμπανούλα. Δύο εβραίοι στέκονται εκεί ή μόνο ένας, απελπιστικά διχασμένος. Αλλά αυτοί, δεύτερα ξαδέλφια, δεν έχουν... μάτια, ή, πιο συγκεκριμένα, ένα πέπλο καλύπτει την εμφάνιση κάθε εικόνας, καθώς ο εβραίος και η φύση, διαφορετικοί μεταξύ τους από πάντα, ακόμα και σήμερα, ακόμα και σήμερα, ακόμα και εδώ... φτωχό κρίνο, φτωχή καμπανούλα!... φτωχά μου, δεν είστε όρθια, δεν είστε σε άνθιση, και ο Ιούλιος δεν είναι Ιούλιος. Και αυτά τα βουνά με την επιβλητική μάζα τους; Τι είναι αυτά τα βουνά για τα οποία ο Έγελος έλεγε ότι έτσι είναι, με υποταγή και ελευθερία; Ο Τσέλαν γράφει: ... η γη τρεις φορές, και είναι ανοιχτή στη μέση, και στη μέση υπάρχει νερό, και το νερό είναι πράσινο, και το πράσινο είναι λευκό και το λευκό έρχεται από ακόμα πιο ψηλά, έρχεται από τους παγετώνες ...
Πάνω από και πέρα από αυτή τη σιωπή και την ασημαντότητα μιας πτύχωσης του εδάφους, το λεγόμενο βουνό, και για να διακοπεί ο θόρυβος του μπαστουνιού που χτυπά την πέτρα και τον αντίλαλο αυτού του ήχου από τους βράχους, πρέπει – ενάντια στη γλώσσα που χρησιμοποιείται εδώ – ένας αληθινός λόγος.
Εμανουέλ Λεβινάς, Πάουλ Τσέλαν, Από το Είναι στο Άλλο, μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν
* * *
Στο δοκίμιο του Λεβινάς για τον Τσέλαν, ο Λεβινάς δεν προχωράει σε μια μεταστροφή της αισθητικής σε ηθική, καθώς ο ίδιος ο Τσέλαν το κάνει αυτό καταστατικά μέσα από την ποιητική του. Το ποίημα στον Τσέλαν είναι για τον Λεβινάς ήδη η σχέση προς τον άλλο, είναι ήδη η έκφραση της ηθικής. Ο ίδιος ο τίτλος, Από το είναι στο άλλο, δηλώνει την κίνηση ενός μεσημβρινού που περιλαμβάνει και συνδέει το είναι με το άλλο. Από αυτή την άποψη, η ετερότητα δεν είναι μόνο εσωτερική στο Είναι, αλλά και εξωτερική. Η αλήθεια, δεν εξαντλείται στο Είναι, όπως συμβαίνει για τον Χάιντεγκερ, αλλά μετατοπίζεται για τον Λεβινάς, διαρκώς και συστηματικά και πέρα του Είναι, χωρίς να διαρρηγνύεται η σχέση με το Είναι. Αυστηρά μέσα από το πρίσμα του συσχετισμού με τον άλλο, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι δεν έχουμε να κάνουμε με οντολογία πλέον, αλλά με ηθική. Και εδώ, πρέπει να επισημάνουμε ότι η ανάγνωση του Τσέλαν από τον Λεβινάς γίνεται μέσα από ένα πολύ συγκεκριμένο πρίσμα. Ειδικότερα, τόσο Η συνομιλία στα βουνά, όσο και Ο μεσημβρινός, τα βασικά κείμενα του Τσέλαν στα οποία αναφέρεται διαρκώς ο Λεβινάς, διαμεσολαβούνται έτσι ώστε από τη μία, να υποτιμηθεί η εγγύτητα που παρουσιάζει η προσέγγιση του Τσέλαν με αυτή του Χάιντεγκερ, και από την άλλη, να αναδειχθεί το διαλογικό στοιχείο ανάμεσα σε ένα Εγώ και ένα Εσύ που αντλεί κυρίως από την προσέγγιση του Μάρτιν Μπούμπερ.
Θωμάς Συμεωνίδης, ‘Η Αισθητική στη Σκέψη του Εμμανουέλ Λεβινάς’, από το Επίμετρο της έκδοσης