'Δύο σύνολα παραγόντων συνέβαλαν στη δραματική κατάρρευση του πολιτισμού που συνδέθηκε με το όνομα του Χίτλερ και τον Ναζισμό: αφ’ ενός οι ιδιομορφίες της διαχρονικής εξέλιξης της Γερμανίας και αφ’ ετέρου οι ιδιαιτερότητες του σταδίου στο οποίο είχε φτάσει τότε, στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας. Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνεται, κατ’ αρχάς, το εξαιρετικά ταραχώδες μοτίβο εξέλιξης της Γερμανίας. Περιλαμβάνεται, ακόμα, η σοβούσα παρακμή η οποία ανέδειξε το από καιρό χαμένο «Ράιχ» σε σύμβολο του γερμανικού μεγαλείου και που αναγόρευσε την υποτιθέμενη αποκατάστασή του σε ύψιστο στόχο για το μέλλον. Περιλαμβάνεται, τέλος, η σχεδόν απόλυτα αυταρχική παράδοση η οποία κληροδότησε στις μάζες των Γερμανών μια σχετική αναιμική κι εξαρτημένη συνείδηση αναφορικά με τα δημόσια πράγματα. Φυσικά, αυτοί οι παράγοντες μαζί με τις επιπλοκές που προκάλεσαν δεν οδηγούσαν κατ’ ανάγκη στην κατάρρευση· προετοίμασαν, ωστόσο, το έδαφος γι’ αυτήν τη συγκεκριμένη μορφή κατάρρευσης του πολιτισμού.
Επιπλέον, υπήρχαν τα άμεσα αίτια. Κεντρικό ρόλο είχε η σύγκρουση ανάμεσα στις κληρονομημένες εθνικές φιλοδοξίες και στην εθνική αυτοεικόνα των πιο ισχυρών τμημάτων του γερμανικού λαού, από τη μια πλευρά, και στην απώλεια ισχύος που υπέστη εξ νέου η Γερμανία μετά το 1918, από την άλλη. Η κρίση που ξέσπασε στο 1930 οδήγησε αυτήν τη σύγκρουση στο αποκορύφωμά της.
Η κλασική κατάσταση κινδύνου που πολλά ισχυρά έθνη συναντούν στην ιστορία τους, νωρίτερα ή αργότερα, δεν εμφανίζεται τόσο την εποχή που ισχύς τους φθίνει de facto όταν τα μέλη τους δεν μπορούν πλέον ν’ αποφύγουν να συνειδητοποιήσουν τη σχετική συρρίκνωση της ισχύος τους στην ιεραρχία των εθνών. Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος σαν τον Χίτλερ κι ένα κίνημα σαν τον Ναζισμό ανήλθαν στην εξουσία στη Γερμανία αποτέλεσε σύμπτωμα μιας τέτοιας κατάστασης.
Εντός Γερμανίας, η εντεινόμενη εκβιομηχάνιση μετέβαλλε την ισορροπία ισχύος σε βάρος των παλαιών αρχουσών τάξεων. Οι εκπρόσωποι της γερμανικής αριστοκρατίας, με ηγετική φυσιογνωμία τον πρώην στρατάρχη Χίντενμπουργκ, επιδίωξαν να ανακτήσουν την εξουσία που γλιστρούσε μέσα απ’ τα χέρια τους, έχοντας ως αρωγούς απογοητευμένους αξιωματικούς κι άλλες ομάδες. Ο αγώνας τους, με την πλάτη κολλημένη στον τοίχο, εναντίον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, κι η ανυποχώρητη απόφασή τους να μην παραδώσουν την εξουσία και τη θέση τους δίχως μια τελική μάχη άνοιξαν τον δρόμο για τους Ναζί.
Σε σχέση με άλλα έθνη, η άνοδος των Ναζί, ανεξάρτητα από το τι ακολούθησε την επικράτησή τους, ήταν για μια μεγάλη μερίδα του γερμανικού λαού κυρίως μια βίαιη αντίδραση με σκοπό να αποφευχθεί κάτι επώδυνο. Κοντολογίς: υπό την πίεση μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, πολλοί Γερμανοί αντέδρασαν στη σκέψη και στην αίσθηση ότι το πάλαι ποτέ αυτοκρατορικό μεγαλείο του ότι η θέση της Γερμανίας μεταξύ των λαών του κόσμου είχε αποδυναμωθεί έπρεπε να αποφευχθεί πάση θυσία. Ο Χίτλερ, ο χαρισματικός σαμάνος με το μαγικό του σύμβολο, τον αγκυλωτό σταυρό, επικαλέστηκε γι’ ακόμη μια φορά ενώπιον των γερμανικών μαζών την οπτασία ενός ανώτερου γερμανικού Ράιχ.
Όπως τόσα άλλα μεγάλα έθνη που πολεμούν με την πλάτη στον τοίχο για το μεγαλείο του παρελθόντος, έτσι κι οι επικεφαλής της Γερμανίας σε αυτή την περίπτωση παραβίασαν κάθε κανόνα αξιοπρέπειας, εντιμότητας και ταύτισης με τους άλλους ανθρώπους, όποτε αυτό εξυπηρετούσε τους σκοπούς τους. Ο στόχος να διασωθεί η ξεθωριασμένη αίγλη της Γερμανίας έμοιαζε να νομιμοποιεί τα πάντα. Η αμοιβαία ενδυνάμωση των κολακευτικών ιδεών και η απόρριψη του γερμανικού λαού να κατασκευάσουν ένα προκάλυμμα συλλογικών φαντασιώσεων που τους προστάτευε από το «σοκ της συνειδητοποίησης». Πρόκειται για το σοκ που κάθε ισχυρό έθνος και, γενικότερα, κάθε ισχυρός κοινωνικός σχηματισμός δοκιμάζει, όταν τα μέλη του αδυνατούν πλέον να συνεχίσουν να αποφεύγουν τη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι η αρχική τους δύναμη και ανωτερότητα έχουν χαθεί ανεπιστρεπτί. Πολλοί Γερμανοί δεν μπορούσαν να παραδεχθούν ακόμη κι ενδόμυχα ότι το 1918 η Γερμανία υπέστη μια καθαρή ήττα· ότι οι όροι της Συνθήκης των Βερσαλλιών, ανεξάρτητα από τα όποια προτερήματα ή ελαττώματά της, ήταν πολύ μετριοπαθείς σε σχέση με τους όρους που οι Γερμανοί θα είχαν επιδιώξει να επιβάλουν στους εχθρούς τους, εάν αυτοί είχαν νικήσει. Οι Ναζί έκαναν τους Γερμανούς να πιστέψουν και πάλι ότι εξακολουθούν ν’ αποτελούν τη δύναμη πρώτης γραμμής και ότι διαθέτουν τα αντίστοιχα εφόδια, ότι, σαν τους μεσαιωνικούς αυτοκράτορες, οι κυρίαρχοι της Γερμανίας θα ηγεμόνευαν πάνω σε πλατιές εκτάσεις της Ευρώπης. Ο βαθμός της καταπίεσης, της βίας και της βαρβαρότητας που χρησιμοποίησαν ήταν ανάλογος της προσπάθειας που απαιτήθηκε προκειμένου να ξαναδοθεί στη Γερμανία μια εικόνα μεγαλείου και να αποφευχθεί το σοκ της συνειδητοποίησης του γεγονότος ότι οι μέρες της γερμανικής πρωτοκαθεδρίας και το όραμα του Ράιχ είχαν οριστικά παρέλθει.'
Νόρμπερτ Ελίας, Ναζισμός και Γερμανικός Χαρακτήρας: Δοκίμιο Πάνω στην Κατάρρευση του Πολιτισμού, μτφρ. Γιάννης Πεδιώτης & Γιάννης Θωμαδάκης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης