'ΔΑΣΚΑΛΟΣ
Ὅλοι γελοῦν μὲ τὴ διπλή σου ἀφέλεια. Ἀπὸ τὴ μία νὰ λὲς μὲ τὸν πιὸ ὠμὸ τρόπο τὶς διάφορες ἀλήθειες καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη νὰ ἔχεις τὴν ἀπαίτηση νὰ γελοῦν οἱ θιγμένοι… Μ’ εσένα γελοῦσαν καὶ ὄχι μὲ τοὺς λόγους ποὺ ἔβγαζες, ποὺ ἐξάλλου δὲν ἦταν καὶ τόσο εὔστοχοι.
ΑΣΣΙΡ
Ἄ, ἔτσι λοιπόν! Ὥστε ἔτσι; — Τίποτα ἐντέλει δὲν γνωρίζουμε, οὔτε γιὰ τὸν ἑαυτό μας οὔτε γιὰ τοὺς ἄλλους!
ΔΑΣΚΑΛΟΣ
Δὲν ἀγαποῦσες τοὺς ἀνθρώπους; Ἔτσι δὲν εἶναι;
ΑΣΣΙΡ
Πῶς νὰ τοὺς ἀγαπήσω; Δὲν ἦταν καλοί…
ΔΑΣΚΑΛΟΣ
Αὐτὸ εἶναι μία κοινότοπη ἀντίληψη, γι’ αὐτὸ ἄς τ’ ἀφήσουμε… οὕτως ἤ ἄλλως ἀδιαφοροῦμε γιὰ τοὺς ἄλλους· μόνον ὅταν δημιουργοῦμε κάποια σχέση μαζί τους ἀξιολογοῦμε τοὺς ἑαυτούς μας. Ἄν ὁ κάθε ἄνθρωπος θεωρηθεῖ σὰν μία θηλιὰ σ’ ἕνα δίχτυ, ἐσεῖς νομίζετε, ὁ καθένας γιὰ τὸν ἑαυτό του, ὅτι εἶστε ἡ πρωταρχικὴ θηλιά· σὲ κάθε ἀλλαγὴ τῆς θερμοκρασίας, ἤ ἀκόμα καὶ μὲ τὴν ὑγρασία, ἡ θηλιὰ τεντώνεται παρασύροντας ὅλες τὶς ἄλλες καὶ ὁ ἕνας κατηγορεῖ τὸν ἄλλον…
ΑΣΣΙΡ
Τίποτα δὲν γνωρίζουμε, λοιπόν, γιὰ τὸν ἄνθρωπο;
ΔΑΣΚΑΛΟΣ
Δὲν εἶναι αὐτὸ ποὺ φαίνεται καὶ αὐτὸ ποὺ εἶναι δὲν φαίνεται· δὲν εἶναι λοιπόν…
ΑΣΣΙΡ
Καὶ ὁ χαρακτήρας τοῦ ἀνθρώπου; Ὑπάρχουν χαρακτῆρες…
ΔΑΣΚΑΛΟΣ
Εἶναι κι αὐτὸς ἕνας τρόπος νὰ ζεῖ κανείς! Δὲν εἶσαι ἀστεῖος, ἀλλὰ ἔτσι σὲ θεωροῦσαν! Ἐσὺ πίστευες ὅτι εἶχες ἰσχυρὸ χαρακτἠρα, ἀλλὰ δὲν εἶχες…'
Αύγουστος Στρίντμπεργκ, Toten-insel, μτφρ. Μαργαρίτα Μέλμπεργκ, εκδ. Περισπωμένη
* * *
'Τί ἐξηγεῖ ἄραγε τὴν ἀκαθόριστη γοητεία ποὺ ἀσκοῦν πάνω μας ὅσα ἔργα τοῦ παρελθόντος δὲν ὁλοκληρώθηκαν ποτέ, καὶ ποὺ ἁπλώνεται ἤδη σὲ ὅσα ἔχουν σωθεῖ ἀποσπασματικά, ἐκεῖ ποὺ μιὰ ἄλλη ἐποχὴ ἁπλῶς θὰ ἀδιαφοροῦσε; Ἴσως ὅτι τὸ ἀπόσπασμα εἶναι τὸ σύμβολο τοῦ κόσμου ποὺ περιέχει τὸ ἀπόσπασμα, ἑνὸς κόσμου δηλαδή, ὅπου, ὅπως τὸ ἔλεγε ἡ ἀρχαία φιλοσοφία, ἀνάμεσα στὸ δυνάμει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ὑπάρχει πάντα μιὰ ἀπόκλιση, αὐτὴ ποὺ ἀνοίγει τὸ πεδίο τοῦ τυχαίου. Οἱ ἀρχαῖοι ὅμως ἔβλεπαν στὴν ἀπόκλιση αὐτὴ μιὰ ἔλλειψη, γι᾽αὐτὸ καὶ τὸ ἔργο, ὅπως τὸ σκεφτήκανε, ἔπρεπε, ξεπερνώντας τὴν τυχαιότητα, νὰ εἶναι τὸ σύμβολο τῆς ἐντέλειας. Ένῶ ἐμεῖς ξέρουμε ὅτι ὁ κόσμος δὲν εἶναι ἔλλειψη, ὅτι τὸ μόνο ἀποσπασματικὸ στὸν κόσμο, καὶ κυριολεκτικὰ μιλώντας ἡ πηγὴ τῆς ἀποσπασματικότητας, εἶναι ὁ ἄνθρωπος. Ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἀτελὴς ἐπειδὴ ὡς ἄτομο δὲν φτάνει τὴν ἐντέλεια (ἐντελέχεια) ποὺ προκαθορίζει ἡ οὐσία του, οὔτε ἐπειδὴ δὲν ἔχει τελειωθεῖ ἀκόμα μὲ τὴν ἡθικὴ καὶ μεταφυσικὴ χροιὰ ποὺ πῆρε ἡ λέξη μέσα στὴν ἱστορία τοῦ Χριστιανισμοῦ. Εἶναι ἀτελὴς ὡς τὸ μόνο ὄν ποὺ ἡ δυνατότητά του ξεπερνάει τὴν πραγματικότητά του. Δὲν εἶναι ἀτελὴς ὡς ὑπολειπόμενος τοῦ τέλειου, δὲν εἶναι ἀσφαλῶς οὔτε ἀτελείωτος, ὡς χωρὶς τέλος ἤ ὡς ὑπερτέλειος, εἶναι ἁπλῶς καταστατικὰ ἀτέλειωτος. Τὸ ἀπόσπασμα εἶναι γιὰ ἐμᾶς τὸ σύμβολο τῆς ἀνοιχτῆς δυνατότητας.
Ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὅμως τὸ μόνο ἀποσπασματικὸ ὄν, ἐπειδὴ εἶναι τὸ μόνο ἀποσπασμένο ἀπὸ τὸν κόσμο. Τὸ μόνο — ἡ ἀπόσπαση αὐτὴ εἶναι ἡ μόνωσή του. Ὑπάρχει ἕνας μοναχισμὸς τῆς ψυχὴς ποὺ εἶναι πολὺ ἀρχαιότερος ἀπὸ τὸ ἱστορικὸ φαινόμενο τοῦ μοναχισμοῦ. Καὶ ἡ φαντασία ποὺ τοποθετεῖ τοὺς νεκροὺς σὲ ἕνα νησί, isola, τὸ κάνει γιατὶ σκέφτεται (ἔχει ἤδη σκεφτεῖ πρὶν τὸ συνειδητοποιήσει) ὅτι αὐτὸς εἷναι ὁ κατάλληλος τόπος γιὰ νὰ ἀναμετρηθεῖ ὁ ἄνθρωπος μὲ τὴ μόνωση ποὺ συνεπάγεται ἡ ἀπόσπασή του ἀπὸ τὸν κόσμο, ἡ λύση τῆς συνέχειας τοῦ εἶναι.'
Χρήστος Μαρσέλλος, από το Επίμετρο της έκδοσης