'Ὁ σεισμός τῆς Λισσαβόνας τοῦ 1755 πυροδότησε μιάν ἀσυνήθιστη ἰδεολογική κρίση στήν Εὐρώπη, ἰδιαίτερα στή Γαλλία. Τό φονικό καί παράλογο αὐτό συμβάν (ἡ ὁλοκληρωτική καταστροφή μιᾶς πόλης μέ 20.000 νεκρούς) ἦρθε νά ἀμφισβητήσει τήν ὀπτιμιστική (καί κομφορμιστική) ἰδεολογία τοῦ Λάιμπνιτς πώς «ζοῦμε στόν καλύτερο δυνατό κόσμο» καί τοῦ Ἀλεξάντερ Πόουπ πώς «ὅ,τι ὑπάρχει εἶναι σωστό», καθώς καί ὁλόκληρη τήν άντίληψη περί θείας Πρόνοιας. Ὁ Βολταῖρος παρουσίασε τόν Δόκτορα Πάγγλωσο, τόν φιλόσοφο τοῦ ἀνόητου ὁπτιμισμοῦ, νά πεθαίνει στόν σεισμό τῆς Λισσαβόνας. Ἔτσι, κατά τόν Λούκατς, οἱ συνέπειες τοῦ πολέμου στό Βιετνάμ ἦταν, κατ’ ἀναλογίαν, οἱ ἑξῆς: Πρῶτον, τό τέρμα τῶν αἰσιόδοξων ψευδαισθήσεων γιά μιά «περίοδο εῖρήνης» σέ παγκόσμια κλίμακα – ψευδαισθήσεις πού ὁ ἴδιος ἔτρεφε από τό 1956. Τέλος, καί πάνω ἀπ’ ὅλα, ἡ ἐμφάνιση μιᾶς τεράστιας κρίσης ἀξιῶν, μιά ριζική ἀμφισβήτηη τῆς ἰμπεριαλιστιῆς ἰδεολογίας, ἡ ὁποία θά μποροῦσε, στό μέλλον, νά μεταβληθεῖ σέ ἕνα μαζικό ἐπαναστατικό κύμα διεθνῶν διαστάσεων. Δέν πρόκειται πλέον γιά τή μεσσιανική ἐλπίδα ἄμεσης ἐπανάστασης πού ἔτρεφε ὁ Λούκατς τό 1919, ὡστόσο, γιά πρώτη φορά ἀπό τή δεκατία τοῦ 1920, ἄρχισε νά συλλαμβάνει τήν παγκόσμια έπανάσταση ὡς μια πραγματική ἱστορική προοπτική, στόν παρόντα αἰώνα.
Ὁ Λούκατς ἄρχισε τώρα νά κριτικάρει τά ρεφορμιστικά ἐργατικά κόμματα: τή σοσιαλδημοκρατία, τῆς ὁποίας ἡ πολιτική στή Γερμανία ἐπί πενήντα χρόνια ὑπῆρξε ἁπλῶς μιά «σειρά συνθηκολογήσεων», καθώς καί τά κομμουνιστικά κόμματα:
Στή Γερμανία τά κόμματα, καί δυστυχῶς αὐτό ἰσχύει καί γιά τό ἴδιο τό Κομμουνιστικό Κόμμα, ἐξαιτίας τοῦ ἀποκλειστικοῦ προσανατολισμοῦ τους σέ ἀποφάσεις τακτικῆς ὅσο καί ἐξαιτίας τῆς ἀπώλειας ἐκ μέρους τους μιᾶς μεγάλης ἱστορικῆς προοπτικῆς, δέν ἐνεργοῦν πλέον ὡς πόλος ἕλξης γιά τούς νέους.
Ἄρχισε νά βλέπει μέ συμπάθεια καί μέ (κριτικό) ἐνδιαφέρον τό φοιτητικό κίνημα. Ἀρνήθηκε νά χαρακτηρίσει αὐτά τά ριζοσπαστικοποιημένα φοιτητικά ρεύματα ὡς «ἀριστερίστικα» – μιά βολική ἔκφραση πού χρησιμοποιήθηκε πολύ συχνά ἀπό τήν ἡγεσία τῶν παραδοσιακῶν κομμουνιστικῶν κομμάτων. Ἀντίθετα δήλωνε ὅτι: «Ὅποιος θά πίστευε ὅτι μπορεῖ νά ἐφαρμόσει στήν ἀμερικάνικη νεολαία τοῦ 1969 ὅ,τι λέει ἕνα βιβλίο τοῦ Λένιν γραμμένο τό 1920 ἤ ὅτι ἡ κριτική τοῦ Λένιν στόν [«ἀριστεριστή» τῆς ἐποχῆς του] Ρόλαντ Χόλστ μπορεῖ νἀ ἰσχύει καί γιά τά Ντούτσκε θά ἔκανε ὀλέθριο λάθος». Σέ ριζική ἀντίθεση μέ τή γραφειοκρατική γραμμή γιά τόν «τυχοδιωκτικό», «χειραγωγικό» ἤ ἀκόμη καί «προβοκατόρικο» χαρακτήρα τῶν νεαρῶν «ἀριστεριστῶν», ὁ Λούκατς δηλώνει κατηγορηματικά:
Πιστεύω ὅτι αὐτό τό φοιτητικό κίνημα πού ἀναδύεται, ὄχι μόνο στή Γερμανία ἀλλά σέ ὁλόκληρο τόν κόσμο, εἶναι ἕνα ἐξαιρετικά «θετικό φαινόμενο», τό ὁποῖο πρέπει νά κατανοηθεῖ ὡς τό προϊόν μιᾶς ταυτόχρονης κρίσης στά δύο συστήματα πού θριάμβευσαν κατά τόν Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο: τόν σταλινισμό καί τόν «ἀμερικάνικο τρόπο ζωής».
Στίς 4 Ἰουνῖου τοῦ 1971 ὁ θάνατος ἦρθε νά σταματήσει, στό ξεκίνημά της, αὐτή τήν καταληκτική «ἐπιστροφή στίς πρῶτες ἀρχές»· ὕστερα ἀπό μισόν αἰώνα «συμφιλιώσεων» καί «χαμένων ψευδαισθήσεων», ὁ Λούκατς, κατά τά τελευταῖα χρόνια τῆς ζωῆς του, ἀρχίζει νά ἀνακαλύπτει καί πάλι τίς δυνατές ἐλπίδες, τήν κόκκινη φλόγα πού φλόγιζε τόν Λαϊκό Ἐπίτροπο τοῦ 1919.᾽
Μίκαελ Λεβί, Ο Λούκατς και ο Σταλινισμός, μτφρ. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, εκδ. Έρασμος
* * *
'Ὁ Λούκατς ἀνήκει στήν ὁμάδα ἐκείνων τῶν στοχαστῶν πού δέν ἀποποιήθηκαν τή «στράτευση τοῦ πνεύματος», παρά τό κόστος καί τούς κινδύνους πού συνόδευαν πάντοτε τη «στράτευση» τῶν φιλοσόφων – ἀπό τόν Πλάτωνα ἕως τόν Χάιντεγκερ. Στό κείμενο πού μεταφράζουμε θά παρακολουθήσουμε τήν ἰδεολογική ὀδύσσεια τοῦ Λούκατς ἡ ὁποία, ὅπως τήν ἀφηγεῖται ὁ Μίκαελ Λαίβυ, φάνηκε νά καταλήγει κάποτε στήν Ἰθάκη τῆς νεότητάς του – πέρ’ ἀπό τίς Συμπληγάδες «τῶν δύο συστημάτων πού θριάμβευσαν κατά τόν Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο: τόν σταλινισμό καί τόν “αμερικάνικο τρόπο ζωῆς”».
Βέβαια, ὁ Λούκατς δέν ἔζησε ὤς τήν παρούσα φᾶση τῆς «παγκοσμιοποίησης» γιά νά διαπιστώσει τή συνάντηση τῶν δύο «συστημάτων» σέ ἕνα καί μοναδικό, τήν πλήρη συγχώνευση τῆς Σκύλλας τοῦ σταλινισμοῦ μέ τή Χάρυβδη τῆς χρηματιστικῆς μονοκρατορίας. Ὁ ὠμός, ἀκατέργαστος σταλινισμός, παρά τό γεγονός ὅτι ἀπό καιρό βρίσκεται (ἐπί θεωρητικοῦ ἐπιπέδου) στά ἀπόβλητα τῆς ἱστορίας, ἐπανεμφανίζεται (μιλᾶμε τώρα γιά τή χώρα μας) ὡς ἕνα εἶδος ἰδεολογικοῦ παλαιοημερολογητισμοῦ ἀπελπισμένων ἀνθρώπων, ἀποπροσανατολισμένων, χαμένων ψυχῶν πού παραδέρνουν μέσα στά ἀδιέξοδα τῆς ὁσημέραι ἐντεινόμενης πολιτικῆς ἀναποτελεσματικότητας καί ἀνυποληψίας. Αὐτός ὁ φανταστικός «σταλινισμός» βρίσκει πρόσφορο ἔδαφος ὄχι μόνο στούς κόλπους τοῦ ἐκφυλισμένου πλέον «κομμουνιστικοῦ» κόμματος ἀλλά, ἀπροσδοκήτως πλήν εὐλόγως, καί στόν πυρήνα, στή βαθύτερη σκέψη τοῦ «συστήματος»: σέ πονήματα νεόκοπων «ἀντικειμενικῶν» μελετητῶν καί «ἀναθεωρητῶν» τῆς νεώτερης ἱστορίας, ἑντός καί ἐκτός πανεπιστημίου, οἱ ὁποῖοι ἀναδεικνύουν καί ἀξιοποιοῦν (ἀντιστρέφοντας ἐνίοτε τά ἱδεολογικά πρόσημα) τόν παρελθόντα σταλινισμό ὡς ἄλλοθι τοῦ παρόντος ἀντικομμουνισμοῦ (τους). Καί μποροῦν νά προβαίνουν σέ τέτοιου εἶδους «ἀναθεωρητικές» λαθροχειρίες ἐπειδή ἀκριβῶς ἔχουν ὡς ἄτυπους συμμαχητές, συνεταίρους ἤ συμπαῖκτες τά θλιβερά ἐγγόνια καί δισέγγονα τοῦ Στάλιν –εἴτε πρόκειται γιά τούς σημερινούς «κομμουνιστές» οἱ ὁποῖοι τελοῦν ἀνά τακτικά διαστήματα τό τελετουργικό τῆς «ἐπαναστατικῆς γυμναστικῆς» τους κραδαίνοντας καί μαγαρίζοντας σύμβολα καί λάβαρα πού δέν τούς ἀνήκουν, εἴτε πρόκειται γιά αὐτοματισμένους πρώην ἀριστερούς πού σπεύδουν νά προλάβουνε τό τραῖνο τῆς «προόδου» ἐνώνοντας τή μίζερη θρηνωδία τους μέ τή θριαμβεύουσα χορωδία τοῦ «προοδευτικοῦ» ἀντικομμουνισμοῦ.'
Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, από το 'Σημείωμα του Μεταφραστή' της έκδοσης
Philosophy · Politics · Texts