'Η ορμητική φορά, όπως και η αφθονία, δεν είναι ένδειξη δύναμης στο πεδίο του πνεύματος: είναι η ρύθμιση, είναι πάντοτε η ακρίβεια της προσαρμογής που απαιτεί προσπάθεια. Όσο κι αν διστέλλεται η ερμηνευτική μνήμη, όσο κι αν δίνει προσοχή στη ζωή, όσο κι αν βγαίνει τελικά από το όνειρο, τα εξωτερικά συμβάντα θα ρυθμίσουν την πορεία της και θα επιβραδύνουν το βήμα της, όπως σ’ ένα ρολόι το εκκρεμές τέμνει σε μέρη και κατανέμει σε μια διάρκεια πολλών ημερών τη χαλάρωση του ελατηρίου, η οποία θα ήταν σχεδόν στιγμιαία αν ήταν ελεύθερη.'
'Αυτό που φαίνεται ότι προκύπτει από την προσεκτική μελέτη των γεγονότων, είναι ότι οι εγκεφαλικές βλάβες που χαρακτηρίζουν τις διάφορες αφασίες δεν προσάλλουν τις ίδιες τις αναμνήσεις, και ότι κατά συνέπεια δεν υπάρχουν, αποθηκευμένες σε ένα οποιοδήποτε σημείο του εγκεφαλικού φλοιού, αναμνήσεις τις οποίες η ασθένεια θα κατέστρεφε. Αυτές οι βλάβες καθιστούν, πράγματι, αδύνατη ή δύσκολη την ανάκληση των αναμνήσεων· αφορούν στον μηχανισμό ανάκλησης, και μόνο αυτόν τον μηχανισμό. Πιο συγκεκριμένα, ο ρόλος του εγκεφάλου είναι να κάνει έτσι ώστε το πνεύμα, όταν χρειάζεται μια ανάμνηση, να μπορεί να πετύχει απο το σώμα τη στάση ή τη γεννώμενη κίνηση, που παρουσιάζει στη ζητούμενη ανάμνηση ένα κατάλληλο πλαίσιο. Αν το πλαίσιο είναι εκεί, η ανάμνηση θα έρθει από μόνη της να παρεοσφρήσει σ’ αυτό. Το εγκεφαλικό όργανο προετοιμάζει το πλαίσιο, αλλά δεν παρέχει την ανάμνηση. Ιδού τι μας μαθαίνουν οι ασθένειες της μνήμης των λέξεων, και τι θα μας έκανε άλλωστε να προαισθανθούμε η ψυχολογική ανάλυση της μνήμης.
Αν περάσουμε τώρα στις άλλες λειτουργίες της σκέψης, η υπόθεση που μας υποβάλλουν αρχικά τα γεγονότα δεν είναι εκείνη ενός αυστηρού παραλληλισμού μεταξύ της πνευματικής και της εγκεφαλικής ζωής. Σε γενικές γραμμές, στην εργασία της σκέψης, όπως και στη λειτουργία της μνήμης, ο εγκέφαλος εμφανίζεται απλώς επιφορτισμένος με το να ανατυπώνει στο σώμα τις κινήσεις και τις στάσεις εκείνες, οι οποίες υποδύονται ό,τι σκέπτεται το πνεύμα ή ό,τι οι περιστάσεις το κάνουν να σκέπτεται. Αυτό εξάλλου το εξέφρασα αλλού, λέγοντας ότι ο εγκέφαλος είναι «όργανο παντομίμας». Πρόσθεσα δε: «Αυτός που θα μπορούσε να δει στο εσωτερικό ενός εγκεφάλου σε πλήρη δραστηριότητα, να ακολουθήσει το πηγαινέλα των ατόμων και να ερμηνεύσει οτιδήποτε κάνουν, θα μπορούσε πιθανώς να γνωρίσει κάτι απ’ ό,τι συμβαίνει στο πνεύμα, αλλά θα ήταν κάτι ελάχιστο. Θα μπορούσε να γνωρίσει ακριβώς ό,τι εκφράζεται με χειρονομίες, στάσεις και κινήσεις του σώματος· τη δράση μιας ψυχικής κατάστασης, που βρίσκεται σε διαδικασία ολοκλήρωσης ή απλώς γένεσης: το υπόλοιπο θα του διέφευγε. Θα βρισκόταν αντιμέτωπος με σκέψεις και συναισθήματα που εκτυλίσσονται στο εσωτερικό της συνείδησης, στην κατάσταση του θεατή που βλέπει ξεκάθαρα όλα όσα οι ηθοποιοί κάνουν πάνω στη σκηνή, αλλά δεν ακούει ούτε λέξη απ’ ό,τι του λένε». Ή ακόμη θα ήταν όπως το πρόσωπο εκείνο που αντιλαμβάνεται μια συμφωνία μόνο από τις κινήσεις της μπαγκέτας του ενορχηστρωτή. Τα εγκεφαλικά φαινόμενα είναι, πράγματι, ως προς την ψυχική ζωή ό,τι οι χειρονομίες του ενορχηστρωτή ως προς τη συμφωνία: σχεδιάζουν μόνο τις κινητήριες αρθρώσεις, δεν κάνουν τίποτε άλλο. Δεν θα βρίσκαμε λοιπόν καμιά από τις υψηλότερες λειτουργίες του πνεύματος στο εσωτερικό του εγκεφαλικού φλοιού. Ο ρόλος του εγκεφάλου, εκτός από τις αισθητηριακές λειτουργίες του, είναι απλώς να μιμείται, με την ευρύτερη έννοια του όρου, την πνευματική ζωή.'
Ανρί Μπερξόν, Το Όνειρο, μτφρ. Πολυξένη Ζινδριλή, εκδ. Επέκεινα