'Ἡ ἐξέλιξη τῆς συνείδησης, ἀπὸ τὶς κινήσεις τῶν μονοκύτταρων ὀργανισμῶν μέχρι τὴν ἀνθρώπινη γλώσσα, ἔχει τὸ σωματικὸ ἀντίστοιχό της στὴν ἐξέλιξη του νευρικοῦ συστήματος τῶν οργανισμών, μὲ τὴν ὁποία θὰ ἀσχοληθοῦμε ἀκολουθώντας τὴν ἐπιταγὴ τοῦ Μπερξὸν νὰ φωτίζουμε τὴ γνωσιολογία καὶ τὴ θεωρία τῆς ζωῆς ἀμοιβαία. Τὸ νευρικὸ σύστημα, ποὺ στὴν ἀνοδικὴ σειρὰ τῶν σπονδυλωτῶν φθάνει στὸ ἀπόγειό του μὲ τὸν ἰσχυρὸ ἐγκέφαλο, δὲν εἶναι μόνο ὁ κατ᾽ ἐξοχὴν μηχανισμὸς τῆς συνείδησης· σύμφωνα μὲ τὸν Μπερξόν, εἶναι ὁ σημαντικότερος μηχανισμὸς τὴς ζωῆς στὴν ἀνοδικὴ σειρὰ τῶν ζὠων, τὸ ὄργανο ποὺ ἡ συντήρηση του ἀπαιτεῖ μεγάλο μέρος τῶν ἐνεργειακών ἀποθεμάτων τοῦ ὀργανισμοῦ. Κατὰ τὸν Μπερξόν, τὸ ἔμβιο ὄν μοιάζει μὲ ἕνα δοχεῖο τὸ ὁποῖο διακόπτει ἐν μέρει καὶ προσωρινὰ τὴν ἀδιάκοπη ἀπόδοση ἐνέργειας τοῦ ἥλιου σὲ διάφορα σημεῖα πάνω στὴ γῆ, προκειμένου νὰ ἀποθηκεύσει μέσα του ὁρισμένα ἀποθέματα δύναμης ἀπὸ τὴ μὴ ἀναλωμένη ἐνέργεια, γιὰ νὰ τὴν ἀπελευθερώσει στὴν ἡθελημένη στιγμὴ, στὸν ἡθελημένο τόπο ὡς κίνηση. Ἐδῶ ὁ Μπερξόν περιγράφει χωρὶς ἀμφιβολία τὴ διαδικασία τὴν ὁποία ἡ βιοφυσικὴ χαρακτηρίζει ὡς μιὰ ἰδιότητα τοῦ ἔμβιου ὄντος νὰ «μειώνει τὴν ἐντροπία». Σὲ αὐτὴν τὸ φυτὸ τονίζει κυρίως τὴ διάσταση τῆς ἀποθήκευσης, τὸ ζῶο τὴν πτυχὴ τῆς ἀπελευθέρωσης ἐνέργειας. Κάθε ζωντανὸ κύτταρο ξοδεύει ἀκατάπαυστα ἐνέργεια γιὰ νὰ διατηρηθεῖ σὲ ἰσσοροπία, ἀλλά, ἐνῶ τὸ φυτὸ ἐξαντλεῖται σχεδὸν πλήρως σὲ αὐτὸ τὸ ἔργο διατήρησης, τὸ ζώο ἐκμεταλλεύεται τὴν ἐνέργειά του καὶ γιὰ μετακινήσεις.
Μιὰ σημαντικὴ προϋπόθεση στὴ σκέψη τοῦ Μπερξὸν εἶναι ὁτι ἡ ἐλεύθερη μετακίνηση καὶ ἡ συνειδητότητα ἐμφανίζονται σὲ ἀμοιβαία συσχέτιση. Οἱ ζωικοὶ ὀργανισμοὶ χωρὶς διαφοροποιημένο νευρικὸ σύστημα, λόγου χάριν τὰ μονοκύτταρα, μποροῦν βέβαια νὰ κινηθοῦν, ἀλλὰ οἱ κινήσεις τους δὲν εἶναι εὔστοχες καὶ τοὺς λείπει ἡ σαφὴς διάρθρωση, γι᾽αὐτὸ τὸν λόγο καὶ ἡ συνειδητότητά τους εἶναι ἀναλογα ἀόριστη καὶ ἀνακριβής. Μεγαλύτερη εὐστοχία καὶ βεβαίοτητα στὴν κίνηση παρατηρεῖται μόνο σὲ ὁργανισμοὺς μὲ ἀναπτυγμένο νευρικὸ σύστημα. Γιὰ τὴν ἐκτέλεση μιᾶς πραγματικῆς ἀνακλαστικῆς κίνησης ἀπαιτεῖται ἕνας ὁλόκληρος μηχανισμὸς δομημένος στὸν νωτιαῖο μυελὸ ἤ στὸν προμήκη μυελό· γιὰ τὴ θεληματικὴ ἐπιλογὴ μεταξὺ πολλῶν μέτρων μὲ καθορισμένο περίγραμμα ἀπαιτοῦνται ἐγκεφαλικὰ κέντρα. Ὅπως βλέπουμε, ὅσο πιὸ ἀναπτυγμένο εἶναι τὸ νευρικὸ σύστημα, τόσο πιὸ ἐλεύθερα μπορεῖ ὁ ὀργανισμὸς νὰ ἐπιλέγει τὸν χρόνο καὶ τὴν κατεύθυνση πρὸς τὴν ὁποία μετατρέπει τὴ συγκεντρωμένη ἐνέργεια «ἐν εἴδη ἔκρηξης» σὲ πράξεις. Ἔτσι λοιπὸν εἶναι σημαντικὸ γιὰ τὴ βιολογικὴ θεμελίωση τῆς ἐλευθερίας νὰ διακρίνουμε ὅτι τὰ ἔμβια ὄντα ἔχουν τὴ δύναμη νὰ σπάσουν τὸν εὐθύγραμμο καθορισμὸ ἐκ μέρους τῆς ἀνόργανης φύσης, ἀκινητοποιώντας κατ᾽ ἀρχὰς μέσα τους τὴ ροὴ τῶν ποσοτήτων ἐνέργειας, γιὰ νὰ τὴ διοχετεύσουν σὲ ἐπιλεγμένες πράξεις. Οἱ ὀργανισμοὶ εἶναι λοιπὸν ἀληθινὰ κέντρα ἀκαθοριστίας στὸ σύμπαν· παρακάμπτουν τὴν ἐντροπία. Ὅσο πιὸ ἀνεπτυγμένο εἶναι τὸ νευρικό τους σύστημα, τόσο λιγότερο καθορίζονται ἀπὸ μηχανικὲς αἰτίες καὶ τόσο μεγαλύτερες εἶναι οἱ δυνατότητές τους γιὰ ἐλευθερία.
[...]
Ἤδη ὁ Courier εἴχε πεῖ: «Τὸ νευρικὸ σύστημα εἶναι κατὰ βάθος ὁλόκληρο τὸ ζῶο. Ὅλα τὰ ἄλλα συστήματα ὑπάρχουν μόνο γιὰ νὰ τὸ ὑπηρετοῦν». Ὁ Μπερξὸν ἐπιχειρεῖ νὰ στηρίξει αὐτὴ τὴ θέση μὲ μιὰ ἀνἀλυση τῆς κατανομῆς τῆς ἐνέργειας στὴν ἑσωτερικὴ ἐνεργειακὴ οἱκονομία τῶν ἀνώτερων θηλαστικῶν. Δείχνει ὅτι τὸ αἰσθησιοκινητικὸ σύστημα, προπάντων ὁ ἐγκέφαλος, καταναλώνει τὴ μερίδα τοῦ λέοντος ὅσον ἀφορᾶ τὸ γλυκογόνο, ἀκόμη καὶ ὅταν τὰ ἄλλα ὄργανα καταστρέφονται τὸ ἕνα μετὰ τὸ ἄλλο. Ὡστόσο ὁ ἐγκέφαλος λιμοκτονούντων ζώων καὶ ἀνθρώπων παραμένει μέχρι τὸ τέλος σχεδὸν ἄθικτος. Καὶ πραγματικὰ οἱ νεότερες ἔρευνες σὲ ἀνθρώπους ποὺ νηστεύουν ἐπιβεβαιώνουν αὐτὰ τὰ συμπεράσματα. Σὲ κανονικὲς περιπτώσεις ὁ ἐγκέφαλος καταναλώνει περίπου τὰ δύο τρίτα τοῦ γλυκογόνου ποὺ κυκλοφορεῖ στὸ σῶμα (γιὰ τὴν καύση του χρειάζεται 45% τοῦ διαθέσιμου ὀξυγόνου). Τὸ γλυκογόνο παράγεται προπάντων στὸ ἧπαρ. Ἄν τὰ ἀποθέματα γλυκογόνου ἐξαντληθοῦν, τὸ ἧπαρ ἀρχίζει νὰ τὸ ἀντλεῖ ἀπὸ τὴν πρωτεΐνη τῶν μυῶν· ἄν συνεχιστεῖ ἡ ἀποχὴ ἀπὸ τὴν τροφή, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ἧπαρ παράγει γλυκογόνο καὶ ὁ νεφρός, άντλώντας πρόσθετες ποσότητες ἀπὸ τοὺς ἱστοὺς τοῦ σῶματος. Ἄν αὐτὰ τὰ δυὸ ὄργανα δὲν μποροῦν νὰ προμηθεύσουν ἀρκετὸ γλυκογόνο, τότε ὁ ἐγκέφαλος ἀναπροσαρμόζει τὴ δίαιτά του καταναλώνοντας ἀντ᾽αὐτοῦ ὀξέα, τὰ ὁποῖα ἀντλεῖ ἀπευθεῖας ἀπὸ τοὺς ἱστοὺς τοῦ λίπους. Σὲ περιπτώσεις παρατεταμένης ἀποχῆς ἀπὸ τὴν τροφὴ τὸ σῶμα χάνει κατ᾽ ἀρχὰς ἕνα τρίτο καὶ στὴ συνέχεια σχεδὸν τὸ μισὸ ἀπὸ τὸ βάρος του, λὲς καὶ ὑπάρχει μόνο «γιὰ νὰ καθαρίζει καὶ νὰ προστατεύει» τὸ αἰσθησιοκινητικὸ σύστημα, «νὰ τοῦ ἐξασφαλίζει σταθερὲς συνθῆκες ζωῆς καὶ νὰ τοῦ προμηθεύει... ποσότητες δυνητικῆς ἐνέργειας μετατρέψιμης σὲ μετακινήσεις...» Ὅταν λοιπὸν τὸ σῶμα δὲν μπορεῖ νὰ ἀποσπάσει ἐνέργεια ἀπὸ τὸ περιβάλλον, μετατρέπεται τὸ ἴδιο σὲ περιβάλλον γιὰ τὸν ἐγκέφαλο καὶ θυσιάζεται γιὰ νὰ μπορέσει ὁ ἐγκέφαλος νὰ συνεχίσει τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς ἐντροπίας μέχρι τὸ τέλος, στὴ θέση ὁλόκληρου τοῦ ὀργανισμοῦ.'
'Μὲ τὸν Weber, τὸν Fencher καὶ τὸν Helmholtz ἄρχισε κατὰ τὸν 19ο αἰώνα ἐκείνη ἡ ἐξέλιξη ποὺ βρῆκε τὴ συνεπῆ προέκτασή της στὴ βιοκυβερνητικὴ τῆς ἐποχῆς μας. Ἡ κατ᾽ ἀρχὰς θεωρητικὴ ποσοτικοποίηση τῶν ψυχικῶν καὶ βιολογικῶν φαινομένων δημιούργησε τὶς προϋποθέσεις γιὰ τὴν κατασκευή, μεταξὺ ἄλλων, τεχνικῶν ὀργάνων βιοανάδρασης στὶς μέρες μας, τὰ ὁποία ἐπιτρέπουν τὴ διεύθυνση τῆς δραστηριότητας τῶν κυμάτων τοῦ ἐγκεφάλου καὶ μὲ τὴ βοήθεια ἡκεκτρονικῶν μέσων προσδίδουν μεγαλύτερη παραστατικότητα στὸ ἁπλοϊκό-ὑλιστικὸ ὄνειρο ἑνὸς homme machine (ἀνθρώπου ὡς μηχανῆς) τοῦ 18ου αἰώνα. Ἡ κυβερνητικὴ ἀποκάλυψη τῆς ἀρχῆς τῆς ἀνάδρασης ἔκανε τὴν ἀδέξια μηχανικὴ τοῦ La Mettrie νὰ μοιάζει περισσότερο μὲ τὸ ἔμβιο ὄν· τὸ ἴδιο ἰσχύει γιὰ τὶς νέες θεωρίες τῆς πλαστικότητας τοῦ ἐγκεφάλου σὲ ἀντίθεση πρὸς τὶς παλαιότερες θεωρίες τῆς στατιστικῆς ἐντόπισης τῶν λειτουργιῶν τῆς συνείδησης. Καὶ ὅμως στὴ βάση τόσο τῶν νέων ὅσο καὶ τῶν παλαιότερων φυσικοεπιστημονικῶν θεωριῶν γιὰ τὸν ἄνθρωπο βρίσκεται ἡ ἰδέα τῆς ὁμοιογενοῦς ποσότητας, μὲ τὴ βοήθεια τῆς ὁποίας ἡ νεκρὴ φύση τέθηκε στὴν ὑπηρεσία τῶν πολιτιστικῶν συμφερόντων τῆς ἐξουσίας. Ὁ τελευταῖος νεωτερισμὸς τῆς ποσοτικῆς-φυσικοεπιστημονικῆς σκέψης εἶναι ἡ μεταφορὰ τῆς ἰδέας μιᾶς ἱσσοροπίας τῶν (ἐν)ντάσεων ἀπὸ τὴ φυσικὴ στὴ βιολογία καὶ ἡ ἀπόπειρα ἀναγωγῆς τοῦ τόνου (ἀπὸ τὸ τείνειν) τοῦ νευρικοῦ συστήματος, ὁ ὁποῖος χωρὶς ἀμφιβολία περικλείει τὸ ὁλοκληρωτικὸ μυστικὸ τῆς ζωτικότητας τοῦ ὀργανισμοῦ, σὲ ποσοτικὸ μέγεθος. Παντοῦ καταβάλλονται προσπάθειες ἀπομίμησης τῆς ζωῆς μὲ τὴ βοήθεια χιλιάδων ψευδομορφώσεων τῆς οἰκουμενικῆς μηχανικῆς καὶ ὑπερνίκησης τῆς ἀντίστασής της ἀπέναντι στὸν αἰτιοκρατικό, ἀντικειμενικοποιητικὸ καὶ ποσοτικὸ τρόπο θεώρησης: δὲν θὰ ἐπιτύχουν!'
Κωσταντίνος Π. Ρωμανός, Απολιθωμένη Ζωή: Η Κυριαρχία της Ποσότητας στη Μηχανιστική Κοσμοθεώρηση, εκδ. Gutenberg