'Ο άνθρωπος που έχει σεβασμό δεν θα το θεωρήσει καθήκον του να «διαπλάσει» τη νεολαία. Τουναντίον, εντοπίζει σε κάθε έμβιο ον, ιδίως στους ανθρώπους, και πρωτίστως στα παιδιά, κάτι το ιερό, το απροσδιόριστο, το απεριόριστο, κάτι το ξεχωριστό και το αλλόκοτα πολύτιμο, δηλαδή την αρχή βάσει της οποίας αναπτύσσεται η ζωή, μία ενσώματη μερική αποτύπωση του βωβού μόχθου του κόσμου. Διαπνέεται από μιαν ανεξήγητη ταπεινοφροσύνη ενώπιον ενός παιδιού· μια ταπεινοφροσύνη που ναι μεν δεν δικαιολογείται επαρκώς με βάση την οιαδήποτε λογική, ωστόσο καταφέρνει με κάποιον τρόπο να προσπελάζει τη σοφία περισσότερο απ’ ό,τι η συγκαταβατική αυτοπεποίθηση πολλών γονέων και δασκάλων. Αισθάνεται τη φυσική αδυναμία του παιδιού, την έφεσή του προς την εξάρτηση, την ευθύνη την οποία συνεπάγεται η εκδήλωση εμπιστοσύνης. Μέσω της φαντασίας του, είναι σε θέση να δει τη δυνητική εξέλιξη του παιδιού, προς το καλό ή προς το κακό· να δει το πώς οι παρορμήσεις του παιδιού ενδέχεται να ανατροφοδοτήσουν ή να τορπιλισθούν, το πώς οι ελπίδες του πρέπει να κατακρημνισθούν και η ζωή μέσα του να αποτελέσει τη δύναμή της, το πώς η εμπιστοσύνη του θα τραυματισθεί και οι άμεσες επιθυμίες του θα υποκατασταθούν από τη μελαγχολική διάθεση. Όλα τούτα γεμίζουν τον άνθρωπο ο οποίος έχει σεβασμό με τον διακαή πόθο να βοηθήσει το παιδί στη μάχη του, να το ενδυναμώσει και να το εξοπλίσει, όχι λόγω κάποιου εξωγενούς στόχου που τίθεται από το κράτος ή από οποιαδήποτε άλλη απρόσωπη εξουσία, αλλά για τους στόχους τους οποιους αναζητεί στα τυφλά το ίδιο το παιδικό πνεύμα. Όποιος νοιώθει τα παραπάνω, μπορεί να ασκεί την εξουσία του εκπαιδευτικού δίχως να καταπατεί την αρχή της ελευθερίας.
Όταν το εκπαιδευτικό λειτούργημα επιτελείται από τις κρατικές υπηρεσίες, τις εκκλησίες, και τους σημαίνοντες θεσμούς οι οποίοι υπόκεινται σ’ αυτές, το πνεύμα του σεβασμού είναι απόν. Εκείνο που λαμβάνεται υπ’ όψιν στην εκπαιδευτική διαδικασία σπανίως είναι το αγόρι ή το κορίτσι, ο νεαρός άντρας ή η νεαρή γυναίκα, αλλά σχεδόν ανελλιπώς η διατήρηση της καθεστηκυίας τάξης, σε κάποια μορφή της. Όποτε όντως λαμβάνεται υπ’ όψιν το άτομο, αυτό γίνεται αποβλέποντας στην υλιστική επιτυχία να κερδίσει χρήματα ή να εξασφαλίσει μια καλή θέση. Η κεντρική ιδέα η οποία υποβάλλεται στο νεανικό μυαλό είναι να ακολουθήσει την πεπατημένη και να αποκτήσει την ικανότητα να τα βγάζει πέρα. Εξαίρεση αποτελεί μια ισχνή μειονότητα δασκάλων που διαθέτουν αρκετή ενεργό πίστη ούτως ώστε να αντιταχθούν στο σύστημα εντός του οποίου απαιτείται από αυτούς να εργασθούν. Η εκπαίδευση, σχεδόν εξ ολοκλήρου, έχει ένα πολιτικό κίνητρο: αποσκοπεί στο να ισχυροποιήσει κάποια εθνική, θρησκευτική ή κοινωνική ομάδα στον ανταγωνισμό της με άλλες ομάδες. Ως επί το πλείστον, αυτό είναι το κίνητρο που καθορίζει τα διδασκόμενα αντικείμενα, τη γνώση η οποία παρέχεται, και τη γνώση που αποκρύπτεται. Επιπροσθέτως, το ίδιο κίνητρο καθορίζει και τους τρόπους σκέψης που απαιτείται από τους μαθητές να υιοθετήσουν. Σχεδόν τίποτα δεν γίνεται με απώτερο σκοπό να υποθάλψει την εσωτερική ανάπτυξη του μυαλού και την καλλιέργεια του πνεύματος· για την ακρίβεια, σχεδόν όσοι έχουν εκπαιδευτεί περισσότερο να διάγουν έναν ατροφικό διανοητικό και πνευματικό βίο, στερούμενο παρορμήσεων, και διαθέτουν απλώς συγκεκριμένες μηχανικές δεξιότητες που υποκαθιστούν τον ζωηρό στοχασμό.'
*
'Οι «καλοί τρόποι» είναι αρκετά συμβατοί με την επιδερμική ευρύτητα αντιλήψεων, με την προθυμία να ακούσεις όλες τις απόψεις, με ένα είδος αβρότητας προς τους αντιπάλους. Μολαταύτα δεν είναι συμβατοί με το ουσιωδώς ανοικτό μυαλό ή με κάποια βαθύτερη διάθεση να αναγνωρίσεις την αξία της αντίθετης άποψης. Στον πυρήνα των «καλών τρόπων» έγκειται η υπόθεση ότι το πλέον σημαντικό είναι να τηρείς μια στάση που αφενός ελαχιστοποιεί τις προστριβές μεταξύ ίσων, και αφερέρου προκαλεί, με διακριτικό τρόπο, στους κατώτερους μία χοντροκομμένη εικόνα για τον εαυτό τους. Ως πολιτικό όπλο για τη διατήρηση των προνομίων των πλουσίων εντός μιας ψευδο-αριστοκρατικής δημοκρατίας, οι «καλοί τρόποι» είναι αξεπέραστοι. Ως μέσο για την οικοδόμηση ενός ευμενούς κοινωνικού milieu για όσους συνθέτουν χρήματα αλλά όχι έντονες απόψεις ή ασυνήθιστες επιθυμίες, έχουν μια κάποια χρησιμότητα. Από κάθε άλλη άποψη, είναι απεχθείς.
Τα δεινά των «καλών τρόπων» απορρέουν από δύο πηγές: την εδραία αυτοπεποίθηση της ορθότητάς τους, και την άποψη ότι θα έπρεπε να είναι πιο επιθυμητοί από τη διανοητική ή την καλλιτεχνική δημιουργικότητα, τη ζωτική ενέργεια, ή από οιαδήποτε άλλη πηγή προόδους σε τούτο τον κόσμο. Η εδραία αυτοπεποίθηση, καθ’ εαυτή, αρκεί για να καταστρέψει όλη την πνευματική πρόοδο σ’ εκείνους που την έχουν επιτύχει· και όταν συνδυάζεται με την περιφρόνηση προς τον «γωνιώδη» και αμήχανο χαρακτήρα ο οποίος κατά κανόνα συνοδεύει όσους διαθέτουν υψηλή ευφυΐα, τότε καταστρέφει όλους όσοι έρχονται σε επαφή με αυτήν. Οι «καλοί τρόποι» είναι εκ φύσεως νεκροί, στατικοί, ανίκανοι για πρόοδο· και με τη στάση τους προς όσους δεν τους διαθέτουν, διαχέουν τον θάνατο σε πολλούς οι οποίοι υπό άλλες συνθήκες θα ήταν ζωντανοί.'
Μπέρτραντ Ράσελ, Η Εκπαίδευση ως Πολιτικός Θεσμός, μτφρ. Θωμάς Τσακαλάκης, εκδ. Πλέθρον
* * *
'Αναμφίβολα ένεκα της μεγάλης μοναξιάς μου, ήμουν αρκετά σκυθρωπός, έχοντας συνάμα στη διάθεσή μου πολύ χρόνο για σκέψη, αλλά δίχως τις γνώσεις οι οποίες απαιτούντο για να εξασκήσω τη στοχαστική μου διάθεση επ’ αυτών. Επίσης, παρότι δεν είχα ακόμη τη σχετική επίγνωση, αντλούσα ευχαρίστηση από το να αποδεικνύω κάτι, φαινόμενο που διακρίνει τα μαθηματικά μυαλά. Όταν μεγάλωσα ανακάλυψα και άλλους οι οποίοι ένοιωθαν όπως εγώ. Ο φίλος μου G. H. Hardy, που ήταν καθηγητής θεωρητικών μαθηματικών, αισθανόταν την ίδια ευχαρίστηση, και μάλιστα σε μεγάλο βαθμό. Κάποτε μου εκμυστηρεύθηκε πως αν μπορούσε να αποδείξει πως θα πέθαινα σε πέντε λεπτά, ναι μεν θα λυπόταν για τον θάνατό μου, ωστόσο η χαρά του για το ότι βρήκε αυτήν την απόδειξη θα ήταν πολύ μεγαλύτερη από τη στεναχώρια του. Όχι απλώς δεν προσβλήθηκα από αυτό, αλλά συμφώνησα απολύτως μαζί του.'
'Γιατί με Τράβηξε η Φιλοσοφία', από το επίμετρο της έκδοσης
