'Αυτή η κυριαρχία της θύμησης, ο αυτο-ορισμός της Ευρώπης ως lie de la mémoire, έχει και μια σκοτεινή όψη. Οι επιγραφές που είναι αναρτημένες πάνω σε τόσα και τόσα ευρωπαϊκά κτήρια δεν μιλούν μόνο για καλλιτεχνικά, λογοτεχνικά, φιλοσοφικά ή πολιτικά επιτεύγματα. Υπενθυμίζουν και αιώνες σφαγών και οδύνης, μίσους και ανθρωποθυσίας. Σε μια γαλλική κωμόπολη, μια αναμνηστική πινακίδα αφιερωμένη στον Λαμαρτίνο, στον ειδυλλιακότερο των ποιητών, αντικρίζει στην ακριβώς απέναντι πλευρά του δρόμου μια επιγραφή που μαρτυρεί τα βασανιστήρια και την εκτέλεση αντιστασιακών μαχητών το 1944. Η Ευρώπη είναι ο τόπος όπου ο κήπος του Γκαίτε σχεδόν συνορεύει με το Μπούχενβαλντ· όπου το σπίτι του Κορνέιγ βρίσκεται δίπλα στην πλατεία που η Ζαν ντ’ Αρκ γνώρισε το αποτρόπαιο τέλος της. Τα μνημεία φόνων, ατομικών και συλλογικών, είναι παντού. Οι νεκροί, με την ανάμνησή τους αποτυπωμένη στο μάρμαρο, συχνά μοιάζουν να ξεπερνούν σε πλήθος τους ζωντανούς. Πιο προβληματικές έχουν υπάρξει οι αποφάσεις που πάρθηκαν, οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν για την ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων πόλεων και της καλλιτεχνικής κληρονομιάς. Αναμφίβολα, η χιλιοστό προς χιλιοστό αποκατάσταση των παλιών κατοικιών της Βαρσοβίας σύμφωνα με τοπογραφικά σχέδια του 18ου αιώνα είναι ένα θαύμα μαστοροσύνης και εκούσιας αναθύμησης. Το ίδιος και η αποκατάσταση της Δρέσδης ώστε να θυμίζει σε μεγάλο βαθμό την παλιά της λάμψη ή η απομιμητική αναβίωση πολλών απ’ τα περασμένα κάλλη του Λένιγκραντ. Καθώς όμως κανείς περπατά ανάμεσα σ’ αυτά τα χειροπιαστά φαντάσματα, ξεπηδά σιγά-σιγά η αίσθηση μιας πραγματικότητας αληθινά απόκοσμης, μια θλίψη απροσμέτρητη. Υπάρχει κάτι λάθος σ’ όλη αυτή την ορθότητα. Είναι σαν ακόμα κι η προοπτική του βάθους να μην είναι παρά μια σκέτη πρόσοψη. Είναι πολύ δύσκολο να βάλεις σε λέξεις τη ζεστασιά, την αύρα που χαρίζει ο αυθεντικός χρόνος, ο χρόνος ως βιωμένη διαδικασία, στο παιχνίδι του φωτός πάνω στις πέτρες, πάνω στις πλατείες, πάνω στις στέγες. Στην πλαστότητα του ανακατασκευασμένου, το φως έχει τη γεύση του νέον.'
'Η αξιοπρέπεια του homo sapiens εδράζεται [...] στην πραγμάτωση της σοφίας, την επιδίωξη της μη χρησιμοθηρικής γνώσης, στη δημιουργία της ομορφιάς. Το να βγάζεις λεφτά και να γεμίζεις τη ζωή σου με όλο και πιο τετριμμένα υλικά είναι ένα πάθος βαθύτατα χυδαίο — ένα πάθος που σ' αφήνει αδειανό. Ίσως η Ευρώπη, με τρόπους πολύ δύσκολο ακόμα να τους φανταστούμε, να γεννήσει μια αντιβιομηχανική επανάσταση, όπως κάποτε γέννησε την ίδια τη βιομηχανική επανάσταση. Είναι ορισμένα ιδανικά συνδεόμενα με τη σχόλη, την ιδιωτικότητα, τον αναρχικό ατομικισμό, τα οποία σχεδόν πνίγονται μέσα στην επιδεικτική κατανάλωση και την ομοιομορφία του αμερικανικού και ασιατικοαμερικανικού μοντέλου. Τα ιδανικά αυτά βρίσκουν τη φυσική λειτουργία τους μέσα σ' ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο, ακόμα κι αν το πλαίσιο αυτό ενδεχομένως να συνεπάγεται κι ένα βαθμό υλικής αυτοσυγκράτησης. Όσοι γνώρισαν την ανατολική Ευρώπη στα χρόνια των μαύρων δεκαετιών, ή τη Βρετανία στα χρόνια της λιτότητας, ξέρουν τι είδους ανθρώπινη αλληλεγγύη και δημιουργικότητα μπορεί να προκύψει μέσα απ’ τη σχετική ένδεια. Δεν σκοτώνει η πολιτική λογοκρισία: σκοτώνει ο δεσποτισμός της μαζικής αγοράς και η καταξίωση της εμπορευματοποιημένης διασημότητας.'
Τζορτζ Στάινερ, Η ιδέα της Ευρώπης, μτφρ. Θάνος Σαμαρτζής, εκδ. ΔΩΜΑ