'[...] μπορούμε να κρίνουμε, γιατί [...] κάνουμε τις επιλογές μας μπροστά στους άλλους, και επιλέγουμε τον εαυτό μας σε αναφορά προς τους άλλους. Μπορούμε να κρίνουμε, κατ’ αρχάς (κι αυτό δεν αποτελεί αξιολογική κρίση, αλλά μια λογική κρίση), ότι ορισμένες επιλογές θεμελιώνονται στο ψεύδος, ενώ κάποιες άλλες στην αλήθεια. Μπορούμε να κρίνουμε έναν άνθρωπο λέγοντας ότι ο άνθρωπος αυτός εξαπατάται. Αν έχουμε ορίσει την κατάσταση του ανθρώπου ως μια κατάσταση ελεύθερης επιλογής, δίχως δικαιολογίες και χωρίς εξωτερικά στηρίγματα, τότε ο άνθρωπος που ψάχνει να βρει καταφύγιο και δικαιολογίες επικαλούμενος τα πάθη του, ο άνθρωπος που εφευρίσκει ντετερμινισμούς, αυτοεξαπατάται. Θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς: «Μα γιατί να μην επιλέξει κάποιος την αυτοεξαπάτηση;». Απαντώ ότι δεν χρειάζεται να το κρίνω αυτό ηθικά, απλώς ορίζω την αυτοεξαπάτηση ως μια κατάσταση ψεύδους. Εδώ, δεν μπορεί να αποφευχθεί μια κρίση σχετικά με το τι είναι αληθές. Η αυτοεξαπάτηση ενέχει προφανώς ένα ψεύδος, διότι αποκρύπτει την πλήρη ελευθερία της επιλογής, της απόφασης και της στράτευσης. Αντίστοιχα, θα έλεγα ότι υπάρχει αυτοεξαπάτηση εάν επιλέξω να δηλώσω ότι ορισμένες αξίες υπάρχουν πριν από μένα. Περιέρχομαι σε αντίφαση με τον εαυτό μου όταν, από τη μια, τις αξίες αυτές τις θέλω και, την ίδια στιγμή, δηλώνω ότι αυτές μου επιβάλλονται έξωθεν. Αν μου πουν: «Κι αν θέλω να αυτοεξαπατώμαι;», θα απαντήσω: «Δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην αυτοεξαπατάστε, απλώς δηλώνω ότι αυτό ακριβώς κάνετε, και ότι η στάση της αυστηρής λογικής συνέπειας είναι η στάση που ενδιαφέρεται για την αλήθεια».
Παράλληλα, όμως, μπορώ να εκφέρω και μια ηθική κρίση. Η ελευθερία δεν μπορεί ποτέ να έχει άλλο σκοπό παρά τον εαυτό της· αν έστω μια φορά ο άνθρωπος αναγνωρίσει το γεγονός ότι ο ίδιος θέτει τις αξίες μέσα στην εγκατάλειψη, τότε δεν μπορεί παρά να θέλει ένα μονάχα πράγμα: την ελευθερία ως θεμέλιο όλων των αξιών.'
Ζαν-Πολ Σαρτρ, Ο Υπαρξισμός Είναι Ένας Ανθρωπισμός, μτφρ. Αντώνης Χατζημωυσής, εκδ. Δώμα
* * *
'Δεν προκαλεί εντύπωση, τελικά, ότι ο Σαρτρ μετάνιωσε πολύ γρήγορα για τη δημοσίευση τού Ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. Η διάλεξη αυτή διαβάστηκε πολύ και θεωρήθηκε σαν μια επαρκής εισαγωγή στο Είναι και το μηδέν, πράγμα που δεν ισχύει: είναι ένα γραπτό διαυγές αλλά που αφήνει πολλά θέματα ανοιχτά και αναδεικνύει τις αντιφάσεις στις οποίες ενέσκηψε ο Σαρτρ εκείνη τη χρονιά. Θέλει παθιασμένα να συμμετάσχει στη συλλογική ζωή στο πλευρό του κουμμουνιστικού κόμματος, το οποίο κουβαλάει τις ελπίδες εκατομμυρίων ανθρώπων εκείνη την πρώτη μεταπολεμική χρονιά, όπου ακόμα και οι πιο ακραίες μεταμορφώσεις της κοινωνίας φαντάζουν δυνατές· όμως η επιλογή του δεν είναι θεμελιωμένη φιλοσοφικά. Από τη μια, έχει τις εχθρικές κριτικές των μαρξιστών, που δεν τον έχουν διαβάσει· από την άλλη, στέκει ο Μαρξ που δεν τον έχει ο ίδιος ακόμα μελετήσει σοβαρά. Ο στοχασμός του πάνω στην κοινωνική και ιστορική διάσταση του ανθρώπου έχει μόλις αρχίσει — και άραγε η φαινομενολογική ειδητική αναγωγή αποτελεί το κατάλληλο εργαλείο για να στοχαστούμε το κοινωνικό είναι; «Υπάρχει ένας ουσιώδης παράγοντας στη φιλοσοφία, κι αυτός είναι ο χρόνος», θα γράψει ο Σαρτρ στο Questions de méthode. «Χρειάζεται πολύς χρόνος για να γράψεις ένα φιλοσοφικό πόνημα». Εκείνη τη χρονιά, ο χρόνος δεν ήταν ακόμα ο κατάλληλος.
Το Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός είναι λοιπόν ένα γραπτό γεννημένο μέσα σε συγκεκριμένες περιστάσεις, το οποίο όμως επιτρέπει, όσο λίγο κι αν έχει μελετήσει κανείς το έργο του Σαρτρ στη λογοτεχνική και φιλοσοφική του διάσταση, να συλλάβουμε την πρώτη εκείνη στιγμή, ακόμα αόριστη, εγγενώς αντιφατική, όπου συντελείται μια στροφή στη διανοητική ζωή του φιλοσόφου. Ένας νέος κύκλος φιλοσοφικής έρευνας αρχίζει. Οι αντιρρήσεις στο έργο του, τις οποίες επιχειρεί να συνοψίσει στη διάλεξη αυτή, όσο συγκεκριμένες και εχθρικές κι αν είναι, θα γεννήσουν μέσα του νέα ερωτήματα, τα οποία θα πραγματευτεί φιλοσοφικά στην !Κριτική του διαλεκτικού λόγου!, μετά από μια περίοδο ελεύθερης ωρίμανσης, την οποία μαρτυρούν, μεταξύ άλλων, τα μεταθανάτια γραπτά του.'
Αρλέτ Ελκαΐμ-Σαρτρ, 'Το Πλαίσιο της Διάλεξης', από την Εισαγωγή της έκδοσης